ตรวจเลือดคนฟอกไต ต้องดูค่าอะไรบ้าง? สรุป 7 ค่าที่ห้ามมองข้าม
เคยสงสัยไหมว่า ทำไมผู้ป่วยโรคไตที่ฟอกไตสม่ำเสมออยู่แล้ว คุณหมอถึงยังนัดตรวจเลือดเป็นประจำ ทั้งที่ไม่ได้รู้สึกผิดปกติอะไรเลย?
คำตอบคือ ไตที่ทำงานไม่ได้แล้ว ทำให้ร่างกายสะสมของเสียและเกลือแร่บางชนิดได้ง่าย และหลายครั้งเราไม่มีทางรู้สึกได้เองจนกว่าจะอันตราย การฟอกไตช่วยเอาของเสียและน้ำส่วนเกินออกจากร่างกาย แต่จะได้ผลดีแค่ไหน ต้องอาศัยการตรวจเลือดเป็นเหมือน “แผนที่” บอกว่าร่างกายตอนนี้อยู่ในจุดที่ปลอดภัยหรือยัง
บทความนี้จะพาไปรู้จัก 7 ค่าผลเลือดสำคัญของผู้ป่วยโรคไตระยะสุดท้าย ว่าแต่ละค่าบอกอะไร และเราดูแลตัวเองอย่างไรให้ค่าอยู่ในเกณฑ์ดี
ทำไมผู้ป่วยโรคไตระยะ 5 ต้องตรวจเลือดเป็นประจำ
โรคไตระยะที่ 5 หรือโรคไตระยะสุดท้าย คือภาวะที่ไตทำงานเหลือน้อยมาก จนร่างกายไม่สามารถกำจัดของเสีย น้ำ และเกลือแร่ส่วนเกินได้เอง ผู้ป่วยส่วนใหญ่จึงต้องรักษาด้วยการฟอกไต
แม้จะฟอกไตแล้ว ร่างกายก็ยังมีโอกาสเสียสมดุลได้จากอาหาร ยา หรือการฟอกที่ยังไม่เพียงพอ การตรวจเลือดเป็นประจำจึงช่วยให้ทีมแพทย์
ปรับการฟอกไตและการใช้ยาให้เหมาะกับร่างกายแต่ละคน
จับความผิดปกติได้ตั้งแต่ยังไม่มีอาการ
ลดโอกาสเกิดภาวะแทรกซ้อน เช่น หัวใจเต้นผิดจังหวะ กระดูกเปราะ หรือโลหิตจาง
7 ค่าผลเลือดสำคัญที่ผู้ป่วยโรคไตต้องเช็ก
1. ค่า BUN (Blood Urea Nitrogen): บอกของเสียจากโปรตีนในเลือด
BUN คือปริมาณไนโตรเจนจากยูเรียในเลือด ซึ่งเกิดจากการย่อยโปรตีนที่เรากินเข้าไป ปกติไตจะขับยูเรียออกทางปัสสาวะ แต่เมื่อไตเสื่อมจึงกรองได้ไม่หมด ค่า BUN เลยสูงกว่าคนทั่วไป เกณฑ์ปกติของผู้ใหญ่อยู่ราว 10-20 mg/dL
ค่านี้เป็นเพียงภาพคร่าวๆ ของการทำงานของไต และแกว่งได้ง่ายตามปัจจัยอื่น เช่น ร่างกายขาดน้ำ กินโปรตีนมากเกินไป หรือผลข้างเคียงจากยา แพทย์จึงมักดูควบคู่กับครีเอตินิน
เคล็ดลับ: เลือกโปรตีนคุณภาพดีที่ย่อยง่าย ลดเนื้อสัตว์ย่อยยาก และดื่มน้ำตามปริมาณที่แพทย์กำหนด เพราะผู้ป่วยที่ฟอกไตมักมีข้อจำกัดเรื่องน้ำ
2. ค่าไตรกลีเซอไรด์ (Triglyceride)
: ไขมันสะสมในเลือด
ไตรกลีเซอไรด์คือไขมันที่ร่างกายเก็บเป็นพลังงานสำรอง ค่านี้สูงขึ้นได้จากการกินไขมัน แป้ง และน้ำตาลมากเกินไป ในผู้ป่วยโรคไต ร่างกายมักผลิตไขมันออกมาเองมากกว่าปกติ แม้จะกินไขมันน้อยแล้วก็ตาม แพทย์จึงมักจ่ายยาลดไขมันให้
ช่วงอ้างอิงที่พบบ่อยในผู้ชายอยู่ราว 40-160 mg/dL และผู้หญิงราว 35-135 mg/dL (แต่ละห้องแล็บอาจต่างกันเล็กน้อย) ที่สำคัญ ต้องงดอาหารก่อนเจาะเลือดประมาณ 12-14 ชั่วโมง ผลจึงแม่นยำ
เคล็ดลับ: เลือกโปรตีนเนื้อขาว เช่น ไข่ขาวและปลา ลดอาหารไขมันสูง และทานยาลดไขมันสม่ำเสมอ
3. ค่าครีเอตินิน (Creatinine): ตัวชี้วัดการทำงานของไต
ครีเอตินินเป็นของเสียจากการใช้กล้ามเนื้อ และถูกกำจัดทางไตเท่านั้น ค่านี้จึงสะท้อนการทำงานของไตได้แม่นกว่า BUN เพราะไม่ถูกรบกวนจากอาหารหรือตับมากนัก ผู้ป่วยโรคไตมีค่านี้สูง เพราะร่างกายยังผลิตเท่าเดิม แต่ไตขับออกได้น้อยลง ส่วนที่เหลือจึงสะสมในเลือด
ช่วงอ้างอิงของผู้ชายอยู่ราว 0.6-1.2 mg/dL และผู้หญิงราว 0.5-1.1 mg/dL แพทย์จะนำค่านี้ไปคำนวณเป็นค่า eGFR เพื่อบอกว่าไตเสื่อมอยู่ในระยะไหน ยิ่งครีเอตินินสูง eGFR ยิ่งต่ำ
เคล็ดลับ: เนื้อแดงเป็นแหล่งครีเอตินินด้วย จึงควรสลับมากินปลา ไก่ กุ้ง และไข่
4. ค่าโคเลสเตอรอล (Cholesterol): ดูแลหลอดเลือดให้ดี
โคเลสเตอรอลเป็นสารคล้ายไขมันที่ร่างกายสร้างเองประมาณ 70% และมาจากอาหารอีกราว 30% มีหน้าที่ช่วยดูดซึมวิตามินที่ละลายในไขมัน สร้างวิตามินดี ฮอร์โมน และเป็นส่วนสำคัญของระบบประสาท ค่าที่อยู่ในเกณฑ์สำหรับผู้ใหญ่คือต่ำกว่า 200 mg/dL
เมื่อไตเสื่อม ระบบไขมันในร่างกายเสียสมดุล ค่านี้จึงมีแนวโน้มสูง และเสี่ยงให้หลอดเลือดตีบตัน ซึ่งสำคัญมากสำหรับผู้ป่วยฟอกไตที่ต้องดูแลเส้นเลือดให้พร้อมใช้งาน รวมถึงเสี่ยงโรคหัวใจและหลอดเลือดด้วย
เคล็ดลับ: เน้นน้ำมันจากพืช ผัก ผลไม้ (ตามที่แพทย์อนุญาต) ลดเครื่องในและเนื้อติดมัน เลี่ยงไขมันทรานส์และน้ำมันทอดซ้ำ และกินยาลดไขมันตามสั่ง
5. ค่า Hct หรือฮีมาโตคริต (Hematocrit): ตัวบอกภาวะซีด
Hct คือสัดส่วนของเม็ดเลือดแดงในเลือด ช่วงอ้างอิงของผู้ชายราว 42-52% และผู้หญิงราว 37-47% ผู้ป่วยโรคไตซีดบ่อย เพราะไตสร้างฮอร์โมน EPO ที่กระตุ้นไขกระดูกให้สร้างเม็ดเลือดแดง เมื่อไตเสื่อม ฮอร์โมนนี้ลดลง เม็ดเลือดแดงจึงน้อยลงตาม
แพทย์อาจให้โฟลิก ธาตุเหล็ก หรือฉีดฮอร์โมน EPO และในรายซีดมากอาจให้เลือด หากปล่อยไว้นานอาจเหนื่อยง่าย ใจสั่น ติดเชื้อง่าย และแผลหายช้า
6. ค่า PTH (Parathyroid Hormone): ตัวคุมกระดูกและแคลเซียม
PTH ผลิตจากต่อมพาราไทรอยด์ที่คอ ทำหน้าที่ควบคุมแคลเซียมและกระดูก ผู้ป่วยฟอกไตมักมีค่านี้สูง โดยเฉพาะเมื่อฟอสฟอรัสในเลือดสูงนานๆ เพราะไตเสื่อมทำให้แคลเซียมในเลือดต่ำและวิตามินดีน้อยลง ร่างกายจึงหลั่ง PTH เพิ่มและดึงแคลเซียมจากกระดูกมาใช้ ทำให้กระดูกบางและหักง่าย
ช่วงอ้างอิงทั่วไปราว 10-65 pg/mL แต่ในผู้ป่วยไตระยะ 5 แพทย์มักตั้งเป้าไว้สูงกว่า คือราว 150-300 pg/mL ผิวคล้ำลงและอาการคันอาจเป็นสัญญาณที่ควรแจ้งแพทย์
เคล็ดลับ: คุมฟอสฟอรัสให้ดี และทานวิตามินดีตามแพทย์สั่งสม่ำเสมอ
7. ค่า HbA1c (Hemoglobin A1c): น้ำตาลสะสมย้อนหลัง 3 เดือน
HbA1c คือสัดส่วนน้ำตาลที่เกาะอยู่กับเม็ดเลือดแดง จึงสะท้อนค่าเฉลี่ยน้ำตาลในช่วงประมาณ 3 เดือน เชื่อถือได้กว่าการเจาะน้ำตาลตอนงดอาหารที่เห็นแค่ช่วงสั้นๆ ผู้ป่วยโรคไตที่เป็นเบาหวานร่วมด้วยควรดูค่านี้ควบคู่กับน้ำตาลในเลือดเป็นพิเศษ เพราะน้ำตาลสูงทำให้ไตเสื่อมเร็วขึ้น
ข้อควรรู้คือ ผู้ป่วยโรคไตมีเม็ดเลือดแดงน้อยหรือได้รับยากระตุ้นเม็ดเลือด ค่า HbA1c จึงอาจต่ำกว่าความเป็นจริง และหลังฟอกไตน้ำตาลอาจตกได้ จนหน้ามืดหรือหมดสติ ควรปรึกษาแพทย์เรื่องเป้าหมายที่เหมาะกับตัวเอง
ตารางสรุป 7 ค่าผลเลือดที่ควรรู้
ค่าผลเลือด | บอกอะไรเรา | ถ้าผิดปกติ อาจพบอะไร |
BUN (Blood Urea Nitrogen) | ของเสียจากโปรตีน | คั่งของเสีย เบื่ออาหาร อ่อนเพลีย |
ไตรกลีเซอไรด์ (Triglyceride) | ไขมันสะสมในเลือด | ไขมันสูง เสี่ยงโรคหลอดเลือด |
ครีเอตินิน (Creatinine) | การทำงานของไต (ใช้คำนวณ eGFR) | สูงเมื่อไตเสื่อมมาก |
โคเลสเตอรอล (Cholesterol) | ไขมันในเลือด | หลอดเลือดตีบ โรคหัวใจ |
Hct (Hematocrit) | ภาวะซีด | เหนื่อยง่าย ใจสั่น |
PTH (Parathyroid Hormone) | สมดุลแคลเซียมและกระดูก | กระดูกบาง คันตามตัว |
HbA1c (Hemoglobin A1c) | น้ำตาลสะสม 3 เดือน | น้ำตาลคุมไม่ดี ไตเสื่อมเร็ว |
หมายเหตุ: ช่วงค่าอ้างอิงต่างกันได้ตามห้องแล็บและตัวผู้ป่วย โปรดให้แพทย์ผู้ดูแลเป็นผู้แปลผล
เคล็ดลับให้ผลตรวจเลือดออกมาดี
เลือกอาหารและดื่มน้ำตามที่ทีมแพทย์แนะนำ
อาหารเป็นสิ่งที่ควบคุมได้เองทุกวัน และส่งผลต่อหลายค่าในผลเลือด หากไม่แน่ใจว่ากินอะไรได้บ้าง ควรปรึกษาทีมผู้ดูแลเรื่องโภชนาการ
มาฟอกไตตรงนัดและครบเวลา
การเลื่อนหรือข้ามรอบฟอกไตทำให้ของเสียและน้ำสะสม ค่าเลือดจะแย่ลงอย่างรวดเร็ว
กินยาตามแพทย์สั่ง
ทั้งยาลดไขมัน ยากระตุ้นเม็ดเลือด และวิตามินดี ล้วนช่วยให้ค่าต่างๆ อยู่ในเกณฑ์ ไม่ควรหยุดหรือปรับยาเอง
จดผลตรวจเลือดไว้เปรียบเทียบ
การจดค่าแต่ละเดือนช่วยให้เห็นแนวโน้ม และพูดคุยกับแพทย์ได้ตรงจุดมากขึ้น
ดูแลตัวเองอย่างต่อเนื่องกับทีมที่เข้าใจ
การตรวจเลือดให้ผลดีที่สุดเมื่อมีทีมดูแลที่ติดตามค่าต่างๆ ให้ต่อเนื่อง คลินิกเวชกรรมไตเทียมพัทยามีบริการฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียม ภายใต้มาตรฐานของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทย พร้อมให้คำแนะนำเรื่องโภชนาการ การใช้ยา และการดูแลตัวเอง รวมถึงช่วยจัดการภาวะแทรกซ้อนที่พบบ่อย เช่น น้ำเกิน ความดันโลหิตสูง และโลหิตจาง ในบรรยากาศอบอุ่นสบายแบบอยู่บ้าน ผู้ป่วยหลายรายจึงรู้สึกอุ่นใจที่ได้ฟอกไตในที่ที่ดูแลใกล้ชิด
สรุป
การตรวจเลือดเป็นประจำคือหัวใจของการดูแลผู้ป่วยโรคไตระยะสุดท้าย 7 ค่าที่ควรเช็กคือ BUN ไตรกลีเซอไรด์ ครีเอตินิน โคเลสเตอรอล Hct PTH และ HbA1c เมื่อเข้าใจว่าแต่ละค่าบอกอะไร ผู้ป่วยและครอบครัวก็ดูแลตัวเองได้ถูกทาง ฟอกไตได้อย่างปลอดภัยและมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น
หากคุณหรือคนที่คุณรักกำลังมองหาที่ฟอกไตที่ดูแลใกล้ชิดและติดตามผลเลือดอย่างต่อเนื่อง ทักมาพูดคุยกับคลินิกเวชกรรมไตเทียมพัทยาได้เลย เปิดบริการทุกวัน 06:00 - 20:00 น. โทร 082-657-7699 หรือสอบถามผ่าน LINE เพื่อจองคิวและปรึกษาเบื้องต้นได้ทันที
ความคิดเห็น